Ders Notları

FİİLLER (EYLEMLER)

İş, oluş ve hareket bildiren, zamana ve şahsa göre çekimlenebilen kelimelere fiil denir.

-Bir kelimenin fiil olduğunu nasıl anlarız?

-Bir kelimenin kök veya gövdesine –mak veya –mek ekinden birini getirerek anlarız.

Fiillerin Anlam Özellikleri

a.Kılış Fiileri

Yapılan işin bir nesneye ihtiyaç duyduğu fiillerdir. Bu tür fiillerde hareketten etkilenen bir nesne vardır.

Örnek:

“Aysel kitap okuyor.”  Cümlesinde okumak eyleminden etkilenen bir nesne (kitap) vardır.

Onu elli dakika takip ettik.

Sizi bir yerlerden tanıyorum.

Onu bunu defalarca anlattım.

cümlelerindeki fiiller de kılış fiilleridir.

  1. Durum Fiilleri:

Yapılan bir hareketin, bir nesneyle ilgili olmadığı fiillerdir. Bu tür fiillerde nesneye ihtiyaç yoktur.

Örnek:

Saatlerdir balkonda oturuyor.

Bu ayakkabılarla yürümemelisin.

Çayı çok içtiğimden gece uyuyamadım.

  1. Oluş Fiilleri:

Hareket bildirmeyen, öznenin yapısındaki değişimleri bildiren fiillerdir.

Bu yaşta saçlarım ağardı.

Bir bambu bir gecede uzarmış.

Evimizin önündeki çiçekler sulanmadığından solmuş.

FİİL ÇEKİMİ

Bir eylemin zaman ve kişi eki almış şekline çekimli fiil denir.

FİİL LERDE KİP

Fiillerin bir hareket, durum ya da oluşu ortaya koyuş şeklidir.

Türkçede kipler haber  ve bildirme kipleri olmak üzere iki grupta toplanır.

KİPLER

  1. Haber Kipleri

a.Görülen Geçmiş Zaman

  1. Öğrenilen Geçmiş Zaman
  2. Gelecek Zaman
  3. Şimdiki Zaman
  4. Geniş Zaman

 

  1. Dilek Kipleri

a.Gereklilik Kipi

b.İstek Kipi

  1. Şar Kipi
  2. Emir Kipi

HABER (BİLDİRME) KİPLERİ

Zaman anlamı taşıyan kiplerdir.

a.Görülen (Bilinen,-di’li) Geçmiş Zaman:  Eylemin söylendiği zamandan önce yapıldığını anlatmak için kullanılır. Fiil kök veya gövdelerine getirilen –dı eki ile yapılır.

Oku-du-m

Oku-du-n

Oku-du

Oku-du-k

Oku-du-nuz

Oku-du-lar

Yukarıdaki örnekte görüldüğü gibi sırayla önce fiil, sonra kip eki daha sonra şahıs eki gelir.

Fiil + kip eki + şahıs eki

Yap   +    tı   +    m

b.Öğrenilen (Duyulan, -miş’li) Geçmiş Zaman: Eylemin söylendiği andan önce yapıldığını bildirir. Başkasından duyulma anlamı vardır.-mış eki ile yapılır.

Gel-miş-im

Gel-miş-sin

Gel-miş

Gel-miş-iz

Gel-miş-siniz

Gel-miş-ler

Fiil + kip eki + şahıs eki

Yap   +    mış   +    ım

  1. Gelecek Zaman: Eylemin söylendiği andan sonra yapılacağını bildirmektedir.

Fiile getirilen –ecek, -acak eki  ile yapılır.

Dön-ecek-im

Dön-ecek-sin

Dön-ecek

Dön-ecek-iz

Dön-ecek-siniz

Dön-ecek-ler

Yukarıdaki örnekte görüldüğü gibi sırayla önce fiil, sonra kip eki daha sonra şahıs eki gelir.

Fiil + kip eki + şahıs eki

iç   +    miş   +    im

  1. Şimdiki Zaman: Eylemin söylendiği anda yapıldığını göstermek için kullanılır. Fiile getirilen –yor eki ile yapılır.

Uyu-yor-um

Uyu-yor-sun

Uyu-yor

Uyu-yor-uz

Uyu-yor-sunuz

Uyu-yor-lar

Yukarıdaki örnekte görüldüğü gibi sırayla önce fiil, sonra kip eki daha sonra şahıs eki gelir.

Fiil    +    kip eki   +   şahıs eki

yudumla   +  yor      +    um

  1. Geniş Zaman: Eylemin her zaman yapılabildiğini gösteren kiptir. Fiile getirilen –r,-ar,-er eki ile yapılır.

Bekle-r-im

Bekle-r-sin

Bekle-r

Bekle-r-iz

Bekle-r-siniz

Bekle-r-ler

DİLEK (TASARLAMA ) KİPLERİ

Bu kipler, zaman anlamı taşımayan; fiile geleceğe dair istek, dilek, gereklilik, emir  gibi anlamlar katan kiplerdir.

a.Gereklilik Kipi:

Eylemin yapılması gerektiğini bildiren kiptir. Fiile –malı, -meli eki getirilerek yapılır.

Kalk-malı-y-ım

Kalk-malı-sın

Kalk-malı

Kalk-malı-y-ız

Kalk-malı-sınız

Kalk-malı-lar

Yukarıdaki örnekte görüldüğü gibi sırayla önce fiil, sonra kip eki daha sonra şahıs eki gelir.

Fiil    +    kip eki   +   şahıs eki

gel   +  meli  +  y    +    im

  1. Şart Kipi:

Eylemin yapılması arzusunu şart şeklinde bildiren kiptir.

Bil-se-m

Bil-se-n

Bil-se

Bil-se-k

Bil-se-niz

Bil-se-ler

Yukarıdaki örnekte görüldüğü gibi sırayla önce fiil, sonra kip eki daha sonra şahıs eki gelir.

Fiil    +    kip eki   +   şahıs eki

konuş   +  sa  +  m

  1. İstek Kipi:

Eylemin yapılmasının istendiğini bildiren kiptir. Fiile –a, -e ekleri getirilerek yapılır.

Kır-a-y-ım

Kır-a-sın

Kır-a

Kır-a-lım

Kır-a-sınız

Kır-a-lar

Yukarıdaki örnekte görüldüğü gibi sırayla önce fiil, sonra kip eki daha sonra şahıs eki gelir.

Fiil    +    kip eki   +   şahıs eki

konuş    +    a   +     y +    ı m

d.Emir Kipi:

Eylemin yapılmasının emredildiği kiptir. Belirli bir kip eki yoktur. Birinci tekil ve çoğul çekimleri yoktur. İkinci tekil ve çoğul çekimleri ise şahıs ekleriyle yapılır.

1.tekil şahıs          ………………..

2.tekil şahıs          kokla

3.tekil şahıs           kokla-sın

1.çoğul şahıs         …………………….

  1. çoğul şahıs kokla-y-ın, kokla-y-ınız

3.çoğul şahıs        kokla-sınlar

 

 

 

 

 

 

Yazdır

Yazar hakkında

Süleyman Kara

Öğrenci ve öğretmenler için faydalı olmak için onlara kaliteli edebiyat sitesi olan edebiyat sultanını sundum.

Yorum yap