Ders Notları

TÜRK ve DÜNYA EDEBİYATINDA İLKLER

TÜRK ve DÜNYA  EDEBİYATINDA İLKLER

İSLAMİYET ÖNCESİ VE İSLAMİ DÖNEM (DİVAN VE HALK EDEBİYATI)

İlk alfabe: Göktürk (Orhun) alfabesi

Bilinen ilk Türk şairi: Arpınçur Tigin

İlk Türk yazarı: Yolluğ Tigin

Bilinen en eski ve ilk destanımız: “Alp Er Tunga Destanı”

Türkçenin ilk yazılı belgeleri: “Orhun Yazıtları” (Türk adının geçtiği ilk metin), söylev türünün ilk örneği)

İslami dönem Türk edebiyatının ilk edebi eser örneği: “Kutadgu Bilig”dir. İlk Türkçe didaktik şiirler bu yapıttadır. Aruz ölçüsünün kullanıldığı ilk yapıttır. İlk mesnevi örneğidir. İlk siyasetname örneğidir.

İlk İslami Türk destanı: “Satuk Buğra Han Destanı”

Sagu türünün ilk örneği: “Alp Er Tunga Sagusu”

Türkçenin bilinen ilk sözlüğü: “Divanü Lü- gati’t-Türk”

Türkçe ilk manzum mevlit metnini yazan: Ahmedi (15)

Divan sahibi ilk sanatçı: Yunus Emre (13)

Divan edebiyatının ilk temsilcisi: Hoca Dehhani (13)

Tasavvuf konusunda yazılan ilk eser: Ahmet Yesevî’nin “Divan-ı Hikmet”i (12)

Edebiyatımızın ilk aşk mesnevisi: Şeyyat Hamza’nın “Yusuf u Züleyha”sı (13)

Anadolu Türkçesiyle yazılan ilk eser: Ahmet Fakih’in yazdığı “Çarhname”si

İlk gezi eserlerimiz: Seydi Ali Reis’in “Miratü’l- Memalik”i / Babürşah’ın “Babürname”si

Antoloji türünün ilk örneği: Ömer b. Mezid’in 1437′de hazırladığı “Mecmuatü’t – Nezair”

Süslü nesrin ilk temsilcisi: Sinan Paşa

İlk şehrengiz: Mesihi

Hamse sahibi ilk sanatçı: Ali Şir Nevai

İlk edebi mektup: Fuzuli’nin “Şikâyetname”si

Anadolu sahasında hamse sahibi ilk sanatçı: Hamdullah Hamdi

İlk bibliyografya yazarımız: Kâtip Çelebi – “Keşfü’z- Zünun”

Şairlerle ilgili yazılan ilk tarafsız ve alfabetik tezkire: Latifi

İlk şairler tezkiresi: Ali Şir Nevai’nin “Mecalisü’n-Nefais”i

Anadolu sahasında ilk şuara tezkiresi: Sehi Bey’in “Heşt Behişt”i

İlk edebi anı: Babürşah’ın “Babürname”si

İlk şarkı örnekleri: Naili

Matbaada basılan (İbrahim Müteferrika tarafından) ilk yapıt: “Vankulu Lügati”

Türkçe ilk mevlit: Süleyman Çelebi’nin “Vesiletü’n-Necat” adlı yapıtı

 TANZİMAT EDEBİYATI

İlk edebi ve felsefi çeviri: Münif Paşa’nın “Muhaverat-ı Hikemiye”si

İlk çeviri roman: Yusuf Kemal Paşa’nın Fransız yazar Fenelon’dan çevirdiği “Telemak” adlı roman

İlk resmi gazete: Takvim-i Vekayi (1831)

İlk yarı resmi gazete: Ceride-i Havadis (1840)

Batılı anlamda ilk günlük örneği: Direktör Ali Bey’in yazdığı “Seyahat Jurnali”

İlk Türk gazetecisi: Şinasi

Batılı anlamda ilk tiyatro yapıtı: Şinasi’nin “Şair Evlenmesi”

Noktalama işaretlerini düzyazıda ilk kez kullanan: Şinasi

İlk makale: Şinasi’nin Tercüman-ı Ahval gazetesindeki “Mukaddime” başlıklı yazısı

İlk özel gazete: Şinasi ve Agâh Efendi-Tercüman-ı Ahval

Batılı anlamda ilk fabl örneklerini yazan: Şinasi

İlk tezli roman örneği: Nabizade Nazım’ın “Zehra” adlı yapıtı

Sahnelenen ilk tiyatroı: Namık Kemal’in “Vatan yahut Silistre”si

İlk hikâye denemesi: Emin Nihat Bey’in “Müsameretname”si

İlk öykü örnekleri: Ahmet Mithat Efendi’nin “Letaif-Rivayet”i

Batılı anlamda ilk eleştiri yazısı ve yapıtı: Namık Kemal’in “Lisan-ı Osmanî Edebiyatı Hakkında Bazı Mülahazat-ı Şamildir” yazısı, ilk eleştiri yapıtı “Tahrib-i Harabat”

İlk edebi roman: Namık Kemal’in “İntibah” adlı romanı

İlk tarihi roman: Namık Kemal’in “Cezmi”si

İlk köy şiiri: Muallim Naci’nin yazdığı “Köylü Kızların Şarkısı”

İlk kafiyesiz şiir: Abdülhak Hamit Tarhan’ın yazdığı “Validem”

Yabancı ülkede geçen bir macerayı anlatan ilk tiyatro yapıtı: Abdülhak Hamit Tarhan’ın “Finten”i

Aruzla yazılan ilk manzum tiyatro yapıtı: Abdülhak Hamit Tarhan’ın “Eşber”i

Heceyle yazılan ilk manzum tiyatro yapıtı: Abdülhak Hamit Tarhan’ın “Nesteren”i

İlk pastoral şiir: Abdülhak Hamit Tarhan’ın “Sahra”sı

İlk edebiyat teorisi yapıtı: Recaizade M. Ekrem- “Talim-i Edebiyat”

İlk polisiye roman: Ahmet Mithat Efendi-“Esrar-ı Cinayet” 

Türk romancılığında ilk alafranga tip: Ahmet Mithat Efendi’nin roman kahramanı olan Felatun Bey

Batılı anlamda ilk antoloji: Ziya Paşa’nın üç ciltlik “Harabat”ı

Türk tiyatrosunda Batı’dan eser uyarlamayı ilk kez yapan: Ahmet Vefik Paşa

Türkçe sözlük adını ilk kullanan, ilk yerli roman olan “Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat”ı yazan: Şemsettin Sami

İlk tarih ve coğrafya ansiklopedimiz: Şemsettin Sami’nin yazdığı “Kamusü’l Alam”

İlk köy romanı: Nabizade Nazım’ın “Karabibik”i

İlk realist roman: Recaizade Mahmut Ekrem’in “Araba Sevdası”

Çocuklara yönelik ilk dergi: 1869′da çıkan Mümeyyiz

Edebiyat tarihi adıyla yazılan ilk eser: Abdülhalim Memduh’un “Tarih-i Edebiyat-ı Osmaniye”si

İlk kadın romancı: Fatma Aliye Hanım

Tanzimat’tan sonraki edebiyatımızın ilk kadın şairi: Nigar Hanım

İlk mizah dergisi: Teodor Kasap’ın çıkardığı Diyojen

İlk mizahi sözlük: Direktör Ali Bey’in “Lehçetü’l-Hakayık”ı

İlk psikolojik roman denemesi: Nabizade Nazım’ın “Zehra”sı

İlk dergi: Münif Paşa’nın çıkardığı Mecmua-ı Fünun

SERVET-İ FUNÛN EDEBİYATI VE FECR-i ATİ EDEBİYATI

İlk edebi beyannameyi yayımlayan: Fecr-İ Ati Topluluğu

İlk mensur şiir: Halit Ziya’nın “Mensur Şiirler”i

İlk psikolojik roman: Mehmet Rauf’un “Eylül” romanı

Sone’yi ilk kez kullanan: Süleyman Nesip

Anjambmanı ilk kullanan şair: Tevfik Fikret

Çocuklar için yazılmış ilk şiir kitabı: Tevfik Fikret’in “Şermin” yapıtı

İlk önemli fıkra yazarı: Ahmet Rasim

MİLLİ EDEBİYAT VE CUMHURİYET DÖNEMİ TÜRK EDEBİYATI

İlk çocuk romanı: Mahmut Yesari’nin “Bağrı Yanık Ömer” yapıtı

Röportaj türünün ilk örneği: Ruşen Eşref Ünaydın’ın “Diyorlar ki” adlı yapıtı

Batılı anlamda ilk edebiyat tarihi: Fuat Köprülü

“Milli Edebiyat” ifadesi ilk kez kullanılan: Genç Kalemler

Türk sözcüğünü ilk kullanan şair: Mehmet Emin Yurdakul

Dış Türkleri konu alan ilk roman: Ahmet Hikmet Müftüoğlu’nun “Gönül Hanım” adlı romanı

Cumhuriyet dönemi köy romancılığının ilk örneği: Yakup Kadri’nin “Yaban” romanı

İlk Türk sosyologu: Ziya Gökalp

“Orhun Abideleri”nden ilk söz eden Türk: Necip Asım (İkdam gazetesi 200.sayı)

İlk otobiyografik roman: Peyami Safa’nın “Dokuzuncu Hariciye Koğuşu” (Dünya roman tarihinde kahramanın adı verilmeyen ilk romandır.)

İlk TDK roman ödülü: “Suçumuz İnsan Olmak” (1957) adlı yapıtıyla Oktay Akbal

Batı nazım şekillerini ilk defa kullanan şairimiz: Edip Ayel (1894-1957)

İlk fütürist (gelecekçi) sanatçımız: Ercüment Behzat Lav

Köyden şehre göçü ilk kez işleyen: Orhan Kemal

Heceyle yazılmış, sanat değeri taşıyan ilk manzum piyes: Yusuf Ziya Ortaç’ın “Binnaz” adlı oyunu

İlk postmodern roman: Oğuz Atay’ın “Tutunamayanlar” adlı romanı

İlk monolog tarzıyla yazılmış ilk roman: Adalet Ağaoğlu’nun “Bir Düğün Gecesi” romanı

Hikâyede gerçek anlamda Anadolu’yu işleyen ilk yazar: Refik Halit Karay

Serbest ölçüyü kullanan ilk şair: Nazım Hikmet

Tiyatroda ilk kadın oyuncu: Afife Jale (Hüseyin Cahit’in yazdığı “Yamalar” adlı oyunda oynamıştır.)

İlk epik tiyatro: Haldun Taner’in “Keşanlı Ali Destanı” adlı yapıtı

 DÜNYA EDEBİYATINDAKİ İLKLER

İlk roman örneği: Rebelais – “Gargaunta”

İlk modern roman: Cervantes – “Don Kişot”

İlk tarihi roman: W.Scott – “Waverley”

İlk psikolojik roman: Madam de La Fayette – “Princesse de Cleves”

İlk öykü örneği: G. Boccacio – “Decameron”

Olay öyküsünün öncüsü: Guy de Maupassant

Durum/Kesit öyküsünün öncüsü: A. Çehov

Deneme türünün kurucusu: Montaigne

Deneme türünün ikinci ismi: Bacon

İlk biyografi yazarı: Plutarkhos

Tarih türünün kurucusu: Heredot

İlk büyük destan şairi: Homeros

İlk trajedi sanatçısı: Aiskhylos

İlk büyük komedya sanatçısı: Aristophanes

İlk anı yazarı: Ksenophon – “Anabasis”

İlk özdeyiş yazarı: La Rochefaucault

En eski ve ünlü hatipler: Demosthenes, Çiçero, Bousset

İlk fabl örneği (Batı): Aisopos (Ezop) – “Fabllar”

İlk fabl örneği (Doğu): Beydaba – “Kelile ile Dimne”

İlk lirik şair: Sappho

Pastoral şiirin kurucusu: Theokritos

Didaktik şiirin kurucusu: Hesiodos

İlk mensur şiir: Baudelaire – “Küçük Mensur Şiirler”

Klasisizmin kuramcısı: Boileau – “Şiir Sanatı”

Romantizmin kuramcısı: Victor Hugo – “Cromvell” yapıtının ön sözü

Dramın kurallarını belirleyen: Victor Hugo

İlk realist roman: G. Flaubert – “Madam Bovary”

Natüralizmin kuramcısı: Emile Zola

Dünyada bilinen ilk destan: Sümerlerin “Gılgamış Destanı”

Yukarıdaki yazıyı indirmek için aşağıdaki linke tıklayınız.

Türk ve Dünya Edebiyatında İlkler

Yazdır

Yazar hakkında

Süleyman Kara

Öğrenci ve öğretmenler için faydalı olmak için onlara kaliteli edebiyat sitesi olan edebiyat sultanını sundum.

Yorum yap